АКЫЛ-ЭСИ ӨНҮГҮҮСҮ АРТТА КАЛГАН БАЛДАРДЫН СОЦИАЛДЫК ЖАНА КОГНИТИВДИК ӨНҮГҮҮСҮНДӨ АТА-ЭНЕНИН РОЛУ

Манзура Ризашова, Адина Маматкеримова
Кабыл алынган убакыт: 04.12.2025
Түзөтүлгөн: 05.06.2026
Кабыл алынган: 01.07.2026
Барактар: 74 –79
Алуу булагы: Том 4, № 2, 2026
Макаланы жүктөө
Макаланы жүктөө

Аннотация

Бул илимий макалада акыл-эси өнүгүүсү артта калган балдардын социалдык жана когнитивдик өнүгүүсүндө ата-эненин ролу талданат. Изилдөөнүн негизги максаты — ата-эненин баланын өзгөчөлүгүн кабыл алуусу, тарбиялоодогу жоопкерчилиги жана адистер менен үзгүлтүксүз кызматташуусу баланын өнүгүүсүнө кандай таасир тийгизерин аныктоо. Макалада ата-эненин психологиялык даярдыгы, үй-бүлөдөгү колдоочу чөйрө түзүүнүн мааниси, ошондой эле педагогдор, дефектологдор жана психологдор менен биргелешкен иш-аракеттердин натыйжалуулугу каралат. Ошондой эле акыл-эси өнүгүүсү артта калган балдардын когнитивдик жөндөмдөрүн жана социалдык көндүмдөрүн өнүктүрүүгө багытталган практикалык-методикалык сунуштар берилет. Изилдөөнүн жыйынтыктары ата-энелер үчүн гана эмес, атайын билим берүү тармагындагы адистер жана тарбиячылар үчүн да практикалык мааниге ээ.

Негизги сөздөр

ата-эненин ролу, социалдык өнүгүү, когнитивдик өнүгүү, ата-эненин катышуусу, инклюзивдүү билим берүү, үй-бүлөлүк колдоо, адистер менен кызматташуу, коррекциялык-педагогикалык иш, методикалык колдоо

Цитаталоо

Rizashova, М., & Mamatkerimova, А. (2026). THE ROLE OF PARENTS IN THE SOCIAL AND COGNITIVE DEVELOPMENT OF CHILDREN WITH INTELLECTUAL DISABILITIES. Global Scholars’ Space, 4(2), 74-79.

Колдонулган булактар

  1. Выготский Л. С. — ―Психология обучения и развития‖* (Орус тилинде: "Проблемы обучения и умственного развития в школьном возрасте"бөлүмүндө) 1984-ж.252-255-беттер - Виготскийдин изилдөөлөрү акыл-эси өнүүгүсү начар балдарды окутууда маанилүү орунду ээлейт. Ал баланын акыл-эси өнүгүүсүнүн социалдык шарттарына жана алардын психологиялык өзгөрүүлөрүнө көп көңүл бурган. (1920-1930-ж)
  2. Пиаже Ж. «Психология интеллекта» (1952-ж. 102-110бет.) - Пиаже балдардын акыл-эсинин өнүгүүсүн сатылап түшүндүрөт, бул өзгөчө акыл-эси өнүүгүсү начар балдарды окутууда пайдалуу болот. (1936-ж)
  3. Шевченко В. «Дефектология: теория и практика» - Акыл-эси өнүүгүсү начар балдардын билим алуусун жана өнүгүүсүн караган китеп. (1974-ж)
  4. Исаев И. «Психология отклоняющегося поведения» - Бул изилдөөлөр акыл-эси өнүүгүсү бар балдар үчүн психологиялык жардам берүү жөнүндө кеңештерди сунуштайт. (1992-ж)
  5. Петровский А. «Основы дефектологии» - Дефектология жана психологиялык жардам боюнча негизги изилдөөлөр. (1981-ж)
  6. А. Р. Лурия — "Высшие корковые функции человека и их нарушения при локальных поражениях мозга"(Адамдын жогорку мээ функциялары жана алардын бузулуусу мээнин локалдуу жабыркашында) Чыгарылган жылы: 1969 Басылма: Москва, «МГУ» басмасы Беттер:5–25-беттеринде — нейропсихологиялык методдордун негиздери ( 1969-ж. 285-бет)
  7. Гогоберидзе М. «Дефектология и педагогика» - Акыл-эси өнүүгүсү начар балдарга арналган педагогикалык жана психологиялык методдор жөнүндө китеп. (1984-ж)
  8. Воскобович В. «Коррекционная педагогика» - Балдардын акыл-эсине таасир этүү жана акыл-эси өнүүгүсү бар балдар үчүн окуу ыкмалары. (1991-ж)
  9. Матвеева Е. «Психология образования» - Балдардын билим алуу процессиндеги индивидуалдык өзгөчөлүктөрү жана үйрөнүү процессиндеги негизги маселелер. (2004-ж)
  10. Савенкова Н. «Дефектология в системе специального образования» - Специальдык билим берүүдө акыл-эси өнүүгүсү начар балдарга жардам берүү боюнча методикалык сунуштар. (2001-ж)
  11. Соколова Е. «Основы психологии и педагогики детей с ограниченными возможностями» - Акыл-эси өнүүгүсү начар балдардын өзгөчөлүктөрү жана аларды окутуу жолдору. (2000- ж)
  12. Барская А. «Коррекционная работа с детьми с нарушениями интеллекта» - Интеллекттуалдык өзгөчөлүктөрү бар балдар менен иштөө ыкмалары. (1993-ж)
  13. Акимова В. «Психология и педагогика детей с отклонениями в развитии» - Психологиялык жана педагогикалык аспектилерде балдарды окутуу. (1995-ж)
  14. Морозова И. «Развитие психики детей с нарушениями интеллекта» - Акыл-эси өнүүгүсү бар балдарга арналган психологиялык жана педагогикалык анализдер. (1996-ж)
  15. Шимкевич О. «Психология ребенка с нарушениями интеллекта» - Баланын акыл-эсинин өнүгүшүнүн психологиялык аспекттери. (1997-ж)
  16. Чуркова Н. «Психолого-педагогическая диагностика детей с интеллектуальными нарушениями» - Диагностика жана акыл-эси өнүүгүсү бар балдарды түшүнүү боюнча иш. (2003-ж)
  17. Лозова Н. «Коррекционная работа с детьми с интеллектуальными нарушениями»
  18. Иштеп чыгуучу методдор жана стратегиялар жөнүндө маалымат. (2005-ж)
  19. Бакирова Т. «Социально-педагогическая работа с детьми с ограниченными возможностями» - Балдарга жана алардын ата-энелерине социалдык жана педагогикалык колдоо көрсөтүү. (2000-ж)
  20. Энциклопедияда акыл-эси өнүүгүсү бар балдарды окутуу жана тарбиялоо боюнча кеңири маалымат берилген. (1998-ж)
  21. Иванова Л. «Дефектология в системе современного образования» - Бул китеп акыл-эси өнүүгүсү бар балдарды окутуунун жаңы принциптерин жана теорияларын карайт. (2010-ж) Интернет-ресурстар жана онлайн-материалдар:
  22. Российская государственная библиотека - https://www.rsl.ru — бул сайтта акыл-эси өнүүгүсү бар балдар боюнча ар кандай изилдөөлөрдү жана колдонмо материалдарды табууга болот
  23. Google Scholar – https://scholar.google.com — Педагогика жана дефектология боюнча изилдөөлөрдү табуу үчүн эң чоң ресурс.
  24. Научная электронная библиотекаeLIBRARY - https://elibrary.ru — Академиялык издүүлөр жана макалалар үчүн платформа.