ЭТНОГРАФИЯЛЫК ЛАКУНАЛАР – МАДАНИЙ-УЛУТТУК ӨЗГӨЧӨЛҮКТҮН МАРКЕРЛЕРИ КАТАРЫ ЖАНА АЛАРДЫ КОТОРУУ ЫКМАЛАРЫ

Гульзат Нурдинова
Кабыл алынган убакыт: 30.08.2025
Түзөтүлгөн: 23.01.2026
Кабыл алынган: 23.02.2026
Барактар: 74 –83
Алуу булагы: Том 4, № 1, 2026
Макаланы жүктөө
Макаланы жүктөө

Аннотация

Макала Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларында жана «Манас» эпосунда кездешкен этнографиялык лакуналарды аныктоого жана аларды орус тилине которууда колдонулган ыкмаларды талдоого арналган. Макалада этномаданий семантикалык боѐкко ээ лексиканын негизги түрлөрү, башкача айтканда, туугандык-коомдук, ырым-жырымдык, сакралдык, мифологиялык жана күнүмдүк-тиричилик элементтери, ошондой эле көчмөн маданиятка таандык реалийлер бөлүнүп көрсөтүлөт. Топтолгон материалдар мындай бирдиктердин басымдуу бөлүгү орус тилинде түз шайкештиги жок экенин, мунун натыйжасында жарым-жартылай же толук которулбастык кырдаалдары жараларын айгинелейт. Сөз болуп жаткан тилдик кырдаалдарда учурларда этномаданияттык маани-маңыз башка тилдин каражаттары менен толук көлөмдө жеткирилбей калат. Түп нускалар менен котормолорду салыштырып иликтөө нейтралдаштыруу, сыпаттоо, түшүндүрүп чечмелөө жана жалпылоо сыяктуу стратегиялар көбүнчө артыкчылыкка ээ экенин, бирок алар тексттин маданий тереңдигин солгундатып, ага доо кетирерин көрсөттү. Ошол эле учурда транслитерация жана калькалоо ыкмалары этнографиялык өзгөчөлүктөрдү жана оригиналдын семантикалык байлыгын тагыраак чагылдырууга мүмкүндүк бере алат. Жыйынтыгында, кыргыз тексттеринин улуттук колоритин жана руханий маанисин туура, шайкештикте которуу маданиятка багытталган ыкманы жана оригиналдын дүйнөтаанымдык өзгөчөлүктөрүн кылдат эске алууну талап кылаарын ырастайт.

Негизги сөздөр

этнографиялык лакуналар, дүйнө тааным, маданий маркерленген бирдиктер, адаптация, калькалаштыруу, элиминация, транслитерация, кыргыз тили, орус тили, салт-санаа, маданият

Цитаталоо

Nurdinova, G. (2026). ETHNOGRAPHIC LACUNAE AS MARKERS OF CULTURAL AND NATIONAL SPECIFICITY AND THEIR TRANSLATION STRATEGIES. Global Scholars’ Space, 4(1), 74-83.

Колдонулган булактар

  1. Абрамзон С. М. Этнографические сюжеты в киргизском эпосе «Манас» // Сборник, посвящѐнный 65-летию со дня рождения С. Е. Малова. — Фрунзе, 1946. — С. 133–157.
  2. Бархударов Л. С. Язык и перевод: вопросы общей и частной теории перевода. — М.: Международные отношения, 1975. — 240 с.
  3. Влахов С. И., Флорин С. П. Непереводимое в переводе. — М.: Международные отношения, 1980. — 342 с.
  4. Мусаева Т. С., Каратаева Г. М., Асылбекова Ч. А. Некоторые теоретические модели перевода лакунарной лексики // Бюллетень науки и практики. — 2023. — № 4. — URL: https://cyberleninka.ru/article/n/nekotorye-teoreticheskie-modeli
  5. Комиссаров В. Н. Теория перевода (лингвистические аспекты). — М.: Высшая школа, 1990. — 253 с.
  6. Каратаева Г. М. Некоторые вопросы исследования языковых лакун // Бюллетень науки и практики. — 2023. — № 6. — URL: https://cyberleninka.ru/article/n/nekotorye-voprosy-issledovaniya-yazykovyh-lakun
  7. Марковина И. Ю., Сорокин Ю. А. Культура и текст: введение в лакунологию. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2008. — 138 с.
  8. Тер-Минасова С. Г. Язык и межкультурная коммуникация. — М.: Слово, 2000.
  9. Швейцер А. Д. Теория перевода: статус, проблемы, аспекты. — М.: Наука, 1988. — 215 с.
  10. Catford J. C. A Linguistic Theory of Translation. — Oxford: Oxford University Press, 1965.
  11. Humboldt W. von. On the Diversity of Human Language Construction and Its Influence on the Mental Development of the Human Species. — Cambridge: Cambridge University Press, 1988.
  12. Venuti L. The Translator’s Invisibility: A History of Translation. — London; New York: Routledge, 1995. — 353 p.
  13. Манас: кыргызский героический эпос. Вариант сказителя Жусупа Мамая / пер. С. Сусловой. — Бишкек: Изд-во КРСУ, 2020. — 961 с.
  14. Айтматов Ч. Чыгармаларынын жыйнагы: аңгемелер, повесттер, драма. 3-т. — Бишкек: Бийиктик, 2008. — 480 б.
  15. Айтматов Ч. Т. Прощай, Гульсары! [Электронный ресурс]. — URL: https://opentextnn.ru/old/man/index.html@id=3116 (дата обращения: 28.11.2025).
  16. Айтматов Ч. Чыгармаларынын жыйнагы: повесттер, аңгемелер. 2-т. — 3-бас. — Бишкек: Улуу тоолор, 2014. — 520 б.
  17. Айтматов Ч. Т. Пегий пѐс, бегущий краем моря. — Москва: Эксмо, 1977.
  18. Айтматов Ч. Джамийла // Новый мир. — 1958. — № 8. — С. 5–44.
  19. Айтматов Ч. Чыгармаларынын жыйнагы: повесттер, аңгемелер. 1-т. — 3-бас. — Бишкек: Улуу тоолор, 2014. — 384 б.
  20. Айтматов Ч. Чыгармаларынын жыйнагы: роман, аңгемелер. 4-т. — Бишкек: Бийиктик, 2008. — 544 б.
  21. Айтматов Ч. Т. «И дольше века длится день». — Москва: Молодая гвардия, 1981.
  22. Айтматов Ч. Т. Когда падают горы (Вечная невеста). — Санкт-Петербург: Азбука-классика, 2007.
  23. Айтматов Ч. Чыгармаларынын жыйнагы: повесттер, аңгемелер. 8-т. — 3-бас. — Бишкек: Улуу тоолор, 2014. — 365 б.
  24. Юдахин К. К. Кыргызско-русский словарь. — Фрунзе: Киргизгосиздат, 1985.